^{Illustratie: Magnific AI}

We vangen signalen te laat op

Mensen hebben voortdurend gedachten over dingen die beter kunnen, processen die schuren, kansen die liggen te wachten. Maar die gedachten blijven hangen, omdat ze te klein voelen om te delen, te onaf voor een officieel kanaal. Dus verdwijnen ze, tot ze maanden later terugkomen als weerstand, frustratie of een probleem dat gerepareerd moet worden. Dan luisteren we eindelijk, maar dan hoor je vooral de harde kant van de boodschap. De zachte signalen waren er allang.

Wat me bij die spreeuwen opviel: ze wachten niet tot er een probleem is. Ze reageren voortdurend op kleine verschuivingen, en samen ontstaat daar richting uit. Ik vond het inspirerend. 

Twee perspectieven die elkaar versterken

Mensen delen geen gedachten omdat ze van hun gemeente of organisatie houden. Ze zijn in de basis egoïstisch, en dat is prima. Ze delen, omdat ze hun eigen situatie willen verbeteren en omdat ze gezien en gehoord willen worden. Dat perspectief verdwijnt vaak in participatieprocessen die draaien om het grotere geheel, terwijl juist die individuele behoefte de motor is.

Voor het individu gaat het om: iets kwijt kunnen zonder verwachting dat het meteen opgelost wordt, gehoord worden in wat je dagelijks tegenkomt, en het gevoel dat je stem ergens terechtkomt waar het verschil kan maken. Niet meer en niet minder.

Voor de organisatie of gemeente gaat het om iets anders: niet naar elk individueel idee kijken alsof het een project is dat gerealiseerd moet worden, maar kijken naar het patroon. Eén inwoner die opmerkt dat een proces traag loopt, is een mening. Honderd mensen die hetzelfde signaal geven, is data, is richting, is de zwerm die al onderweg is. De waarde zit in vroegtijdig zien welke kant mensen op bewegen, welke thema's terugkomen, waar wrijving ontstaat, zodat je kunt sturen voordat het een probleem wordt.

Dat is de kracht van zwermintelligentie: losse gedachten die samen patronen vormen.

Waarom het nu vaak misgaat

In gemeenten zie je het vaak terug. Er wordt een participatietraject opgezet voor een specifiek onderwerp, met inloopavonden, enquêtes en werkgroepen. Dat is waardevol, maar het zorgt ervoor dat je alleen opvangt wat mensen willen zeggen op het moment dat je het vraagt. Wat je mist zijn de signalen die er allang waren, de dingen die inwoners al maanden opvallen, maar nergens kwijt kunnen omdat er geen plek voor is. En tegen de tijd dat het wél ergens kan, is de toon veranderd van "dit zou handiger kunnen" naar "waarom gebeurt hier niets aan?".

Organisaties hebben hetzelfde. Er is vaak geen laagdrempelige plek waar medewerkers losse gedachten kunnen delen zonder dat het meteen een formeel voorstel moet zijn. Dus blijven die gedachten hangen tot ze frustratie worden, of ze verdwijnen gewoon.

Die spreeuwen hadden geen plan

Ze hadden ook geen vergadering, geen strategienota, geen jaarplanning. Ze bewogen gewoon, en door te reageren op wat er direct om hen heen gebeurde, ontstond er richting. Organisaties en gemeenten willen vaak te veel controleren, te veel wachten tot iets af is voordat het gedeeld mag worden. Maar de zwerm is allang onderweg. Mensen praten, merken dingen op, voelen waar het schuurt. Die signalen zijn er. De vraag is alleen: vangen we ze, of wachten we tot het een brandje is?

Misschien is de vraag daarom niet: "Hoe krijgen we mensen zover om mee te doen?" Misschien is de vraag: "Welke gedachten laten we dagelijks liggen, en wat zouden die ons vertellen als we ze wél zouden opvangen, bijvoorbeeld met een simpele ideeënbus die dit zichtbaar maakt?"

Auteur: Margriet Twisterling
adviseur online participatie